Ad Branger

Welkom Gast ( Inloggen | Registreer gratis )

Rating 5

Vliegerstoffen

Posted by Ad Branger, 17-01-2006, 16:42 in Stoffabrikanten, merken en soorten A-B-C

Vliegerstoffen: de fabrikanten, de merknamen en de soorten

Wereldwijd zijn er bijzonder veel merken en fabrikanten die stof maken voor de paraglyder- en vliegerindustrie. Het is bijna onmogelijk om hiervan een compleet overzicht te geven. Merken als Bainbridge, Challenge, North, Orcon, Texlon en Westmark zijn bijvoorbeeld in Amerika erg bekend in de vliegerwereld. Omdat ze niet of nauwelijks bekend of leverbaar zijn in Nederland zal ik ze hier niet bespreken. Ook heb ik de in de vliegerbouw gebruikte materialen als pergamijn (transparant papier vervaardigd uit zuivere cellulose), zijde en katoen buiten beschouwing gelaten. Ik heb me beperkt tot de in Nederland meest bekende soorten, merken en fabrikanten van synthetische stoffen.

Hieronder een overzicht op alfabetische volgorde.


Aerotex
Aerotex wordt geproduceerd door HLC Industries. Hun hoofdkwartier is gevestigd in Pennsylvania in de USA. Aerotex wordt o.a. gebruikt in een aantal Libre matrassen zoals de Vampir en de Speedy.

Ook de Libre Vampir Race
is uitgevoerd met Aerotex:




Bisonyl
Geen vliegerstof, maar wel een bekende merknaam in de vliegerwereld. Bisonyl is een dubbelzijdig p.v.c. gecoat polyester, gemaakt van meestal meer dan 1000 Dtex yarns. Het is in veel kleuren verkrijgbaar, oersterk en slijtvast. Het wordt veel gebruikt voor vrachtwagenzeilen, krantentassen, reclamespandoeken, etc. Bisonyl wordt samen met Cordura veel gebruikt voor buggyzitjes. Het wordt vooral aan de onderzijde van het zitje toegepast. Het is geschikt voor gebruik in weer en wind. Bisonyl bestaat ook in een transparante uitvoering.


Carrington
Deze in het verleden veel door Flexifoil en Libre gebruikte stof is al jaren verreweg de voordeligste stof op de Nederlandse markt. Er zijn verschillende soorten Carrington. De stof, spinnaker nylon, is aan één zijde gecoat, heeft geen speciale water repellent behandeling gehad en is dus gevoelig voor water. Ook heeft Carrington meer dan gemiddeld last van rek en UV-licht. De rek heeft tevens de eigenschap op een gegeven moment blijvend te zijn. Voor (grote) éénlijners, die niet strak bespannen hoeven te worden, is deze stof uitstekend geschikt. Carrington weegt ongeveer 42-45 gram per m^2.


Chikarex
Sinds 2002/2003 wordt Chikarex op de markt gebracht door Wolkenstürmer. Het is vooral een voordelig spinnakernylon en heeft voor zijn lage prijs een relatief gunstig gewicht (ongeveer 42 gram). De stof is minder sterk, heeft minder gunstige rekcijfers en kreukt wat meer dan de wat duurdere stofsoorten.

Ondanks de dubbelzijdige coating heeft deze stof de eigenschap onder invloed van vocht meer te rekken. Alhoewel er vanwege de naam snel verwarring met Chikara zou kunnen ontstaan is er een groot verschil tussen deze twee stofsoorten. Chikarex voelt veel gladder en dunner aan dan Chikara. In Chikara kun je de ripstopvakjes goed voelen, terwijl dat bij Chikarex nauwelijks voor reliëf zorgt. Ook zijn deze vakjes bij Chikarex minder mooi vierkant dan bij Chikara.


Chikara
Het door Toray (Tokyo, Japan) geproduceerde Chikara is in Nederland waarschijnlijk het meest gebruikte materiaal voor de zelfbouw van vliegers. De stof is gemaakt van nylon en is dubbelzijdig gecoat, dus goed waterafstotend. Chikara is zeer sterk en scheurbestendig bij een relatief laag gewicht (ongeveer 41 gram). De stof voelt zacht aan en de vierkante ripstopvakjes (ongeveer 5 x 5 mm) zijn goed voelbaar.
De stof is verder goed luchtdicht (ideaal voor de matrassenbouw) en is relatief goed leverbaar in zeer veel kleuren. Sinds de introductie eind jaren negentig werken veel vliegerfabrikanten met deze stof. Onder hen Flexifoil en Peter Lynn met bijvoorbeeld de Rebble, C-Quad, Bomba en Venom.

De Flexifoil Blade III
is gemaakt van Chikara:




Contender
Het Hollandse (!) Contender is in 1986 gestart met het produceren van stoffen voor de zeilindustrie. Inmiddels heeft dit bedrijf vestigingen over de hele wereld en is het één van de allergrootste leveranciers van dit materiaal. De stoffen worden geweven in Zwitserland en gecoat in Duitsland.

Ook in de vliegerwereld wordt het wel gebruikt. Enkele vliegerwinkels hebben Contender voor de zelfbouw in hun assortiment. Contender heeft momenteel niet de ambitie om op vliegergebied een grote naam te krijgen. Ook de paraglyderindustrie zoekt men niet op. Met name in die industrie is het aansprakelijkheidsvraagstuk een bijzonder aspect en men heeft de handen vol aan het produceren en ontwikkelen van stoffen voor de zeilwereld. Bovendien zijn veel Contender stoffen gewoon ongeschikt voor het gebruik in vliegers of paraglyders vanwege een te harde (polyethyleen) coating.

Opvallend in het programma van Contender is het bijzonder lichte “Superlite 40” met een gewicht van slechts 30 gram. Met 30 denier in de warprichting en 20 denier in de fillrichting is dit een van de lichtste stoffen op de markt. De 20 denier in de fillrichting maakt dat de stof in die richting veel minder sterk is en daardoor scheurgevoelig. Het gevolg is dat je er goed rekening mee moet houden in welke richting je de stof verwerkt in de vlieger.


Cordura
Geen vliegerstof, maar wel een bekende merknaam in de vliegerwereld. Cordura wordt samen met Bisonyl namelijk veel gebruikt als stof voor buggyzitjes. Cordura is eigenlijk niet de naam van de stof, maar van de nylon vezel, die zeer sterk en slijtvast is. Het is een merknaam van Dupont. Cordura wordt in zeer veel sterkte-uitvoeringen gemaakt (en nagemaakt!). Dat varieert tussen ongeveer 160 en 2000 denier. Een sterkte van 500 denier is wel de minimale industrie standaard. Cordura heeft een veel grotere slijtvastheid (ongeveer 2x zo slijtvast) en treksterkte (ongeveer 3x zo sterk) dan vergelijkbare nylonvezels met een zelfde deniergetal.


Cuben Fiber

Cuben Fiber is een zeer lichte folie met een gewicht van ongeveer 21 gram per vierkante meter. Deze folie, die waterproof en praktisch rekvrij is, wordt onterecht nog weleens aangeprezen als lichte spinnakerstof. Niets is minder waar. Cuben Fiber is geen spinnakerstof maar een laminaat. Dit laminaat is opgebouwd uit Dyneema vezels die, onder invloed van een hoge temperatuur, met elkaar verbonden worden door er aan de boven- en onderzijde een polyesterfilmpje op te ‘smelten’.

Cuben Fiber heeft als nadeel dat het nogal gevoelig is voor slijtage. De belangrijkste reden hiervoor is dat het materiaal zeer dun is. Bovendien is het zowel in de warp- als in de fillrichting extreem stijf en totaal rekloos. Met name voor de toepassing bij matrassen is het hierdoor niet bepaald geschikt. Daarentegen wordt het bij ultralichte delta- en trickvliegers al wel met succes toegepast.


Dacron
Een bekende handelsnaam van Dupont is Dacron. Dacron is een synthetische polyethyleen terephthalate (PET) vezel. Deze polyestervorm is in de jaren ’50 ontwikkeld door Dupont. Eigenlijk is Dacron de geweven stofversie van Mylar (ook van Dupont). Mylar, dat jaren na Dacron werd ontwikkeld, is de folie-uitvoering die ook vervaardigd is van polyethyleen.

Dacron is erg sterk en flexibel, heeft minder last van rek dan nylon en is bijzonder waterafstotend. Minder gunstig is de durability. Dit is de mate waarin de vezel bestand is tegen slijtage. Ook is de rek, als we er bijvoorbeeld vliegerlijnen van maken, minder gunstig dan die van bijvoorbeeld Dyeema. Een rek van wel 10% is niet ondenkbaar. Op lange termijn is het grootste nadeel van Dacron de gevoeligheid voor UV-licht.

Dacron wordt bij vliegers meestal gebruikt als
materiaal voor de stokhoezen en verstevigingmateriaal:




Gelvenor
Geproduceerd door Gelvenor Textiles in Zuid Afrika. Deze fabrikant is leverancier van een enorm assortiment synthetische artikelen. Dat loopt uiteen van diverse industriële producten, tenten en kledingmerken zoals Aerotec. Maar ook stoffen voor parachutes, paraglyders, luchtballonnen, zeilen en vliegers.

Ozone heeft bijvoorbeeld in de Little Devil Gelvenor doek gebruikt voor het bovendek. De Gelvenor stoffen zijn bewerkt met een combinatie van een polyurethane coating en siliconen, waardoor het zeer glad en soepel aanvoelt. Samen met Porcher Sport, Toray en Sofileta maakt Gelvenor wereldwijd de dienst uit op de markt voor paraglyderstoffen. In de zelfbouw wordt Gelvenor zo goed als niet gebruikt.


HLC Industries
Dit is de producent van Aerotex. Hun hoofdkwartier is gevestigd in Pennsylvania in de USA. Aerotex wordt o.a. gebruikt in een aantal Libre Vampirs en de Speedy. (zie Aerotex)


Icarex
Icarex wordt in Japan geproduceerd door Teijin. Sinds 1992 worden er diverse uitvoeringen gemaakt met verschillende goede eigenschappen. Bij ons is de meest bekende uitvoering de PC-31 (Polycarbonaat-31 gram). De ripstopvakjes waren in het verleden rechthoekig, maar zijn nu vierkant en ongeveer 10 x 10 mm. Dat is een opvallende eigenschap, waar deze stof goed aan te herkennen is. Deze vakjes ontstaan door de manier van weven. Normaal wordt elke yarn om en om boven en onderdoor geweven. Bij Icarex wordt, zowel in warp- als fillrichting, elke 10 mm een dubbele yarn op dezelfde wijze geweven.


Opvallend is dat deze stof wordt gemaakt van polyester i.p.v. nylon. Icarex is een stof die bekend staat om zijn lage gewicht (ongeveer 31 gram), hoge sterkte en lage rek. Minimale rek is een belangrijk voordeel van polyester- t.o.v. nylon stoffen. Bovendien is Icarex zeer waterafstotend (ook een positieve eigenschap van polyester) en zeer goed luchtdicht. Tegenwoordig is Icarex ook dubbelzijdig gecoat. Hierdoor is de luchtdichtheid verbeterd, maar deze gaat door kreuken en zware belasting wel achteruit. De scheurbestendigheid van Icarex is minder dan die van veel spinnakerstoffen op nylon basis. Het wordt vooral gebruikt bij trickvliegers (Revolution gebruikt veel Icarex) en éénlijners.
De UV-bestendigheid van polyester is beter dan die van nylon, waardoor de kleuren van deze stof veel langer mooi blijven.

Veel zelfbouwers prijzen Icarex
om de bijzonder heldere en vooral
blijvend mooie kleuren:




Mirai
Mirai is in 2005 duidelijk als voordelig spinnakernylon op de markt gezet. Mirai is slechts aan één zijde gecoat, maar heeft wel een waterrepellent behandeling gehad, waardoor het toch goed vochtbestendig is. In vergelijking met andere stoffen voelt Mirai iets dikker aan (de stof heeft een gewicht van ongeveer 48 gram) en valt op door de rafelige afwerking langs de zijkant van de stof. T.o.v. het bekende Chikara voelt de stof iets zachter aan ("kraakt" minder). De ripstopvakjes zorgen bij deze stof nauwelijks voor reliëf, terwijl die bij Chikara goed voelbaar zijn. Waar niet de zwaarste eisen (vooral v.w.b. het gewicht) aan de stof gesteld worden is Mirai een goede en vooral voordelige keuze. Ook voor een matras is deze stof dan prima geschikt.

En als je heel veel stof nodig hebt, speelt de prijs zeker een rol: 100 vierkante
meter Mirai verdeelt over 528 delen stof... de imposante rotor van Kracht 4:



De bekendste vlieger die uitgevoerd is met Mirai
is op dit moment de Peter Lynn Pepper:




Mylar
Mylar is geen stof, maar een folie of laminaat. Het is een handelsnaam van Dupont voor een polyethyleen terephthalate (PET) film. Eigenlijk is Mylar de folie-uitvoering van Dacron (ook van Dupont). Dacron is de geweven stofversie van polyethyleen. Simpel gezegd is Mylar een gesmolten laag polyester. Deze Mylar-film kan op veel manieren bewerkt worden.

De Mylar uitvoeringen die wij kennen rekt veel minder dan geweven stoffen en het is zeer (zee-) watervast. Het bestaat in veel uitvoeringen, waaronder ook zeer lichte. De meestal transparante folie is vooral bekend van windsurfzeilen.

Voor Mylar als vliegerfolie gebruiken we soms een heel dunne vorm van Mylar. Dit is een laminaat met een opgedampt laagje aluminium. Deze Mylarversie wordt wel gebruikt in lichte-wind éénlijners en bij indoorvliegers. Een steviger uitvoering, gelamineerd met verstevigingsdraden, wordt op de vlieger- en paraglydermarkt meestal gebruikt als versterking. Denk met name aan de neus van het profiel, aan de randen van de leading en trailing edge en verder overal in een vlieger of paraglyder waar de vorm gewaarborgd moet blijven.

Mylar is ook als (reparatie-) tape verkrijgbaar. Deze tape plakt beter dan spinnakertape en is ook sterker. Het plakt zo goed dat je bij het loshalen het doek kapot zal trekken.

De uitvoering van Mylar
met verstevigingsdraden:




NCV
Afkorting van Nebon Carle-Vassoilles. NCV is een onderdeel van het Franse bedrijf Porcher Industries. NCV is de producent van Porcher Sport (voorheen Porcher Marine), in de stoffenwereld ook wel bekend als Skytex of New Skytex. NCV werkt voornamelijk met 6.6 polyamide yarn nylon van Dupont. Zie ook Porcher Sport, Skytex en New Skytex.


Porcher Sport
Porcher Sport wordt geproduceerd door NCV (Nebon Carle-Vassoilles). NCV is een onderdeel van het Franse bedrijf Porcher Industries. De stoffen worden voor zeer uiteenlopende producten gebruikt, zoals airbags, zeilen, parachutes, vliegers, maar vooral paraglyders. Samen met Sofileta, Gelvenor en Toray maakt Porcher Sport wereldwijd de dienst uit op die markt.

Vooral de vliegermerken die ook paraglyders produceren werken in hun vliegers graag met dezelfde stof. De bekendste vliegermerken die gebruik maken van deze stof zijn wel Ozone en U-turn, maar ook de Wingine is in veel gevallen gemaakt van deze stof.

In de stoffenwereld is Porcher Sport ook wel bekend als Skytex of New Skytex. NCV werkt voornamelijk met 6.6 polyamide yarn nylon van Dupont. Alle stoffen (er zijn zeker 10 verschillende uitvoeringen) zijn enkelzijdig gecoat, maar een aantal stoffen hebben een water repellent behandeling gehad, waardoor ze zeer goed waterafstotend zijn. Het is minder bekend, dat Porcher Sport ook ripstop spinnaker polyester (i.p.v. nylon) maakt.

Omdat er een grote verscheidenheid in stoffen is, is er geen algemeen kenmerk van Porcher Sport te noemen. Het gewicht loopt uiteen van ongeveer 26 tot 55 gram per m^2. Ook de sterkte, rek, duurzaamheid en manier van afwerking is per soort erg verschillend. Er zijn paraglyders, die wel uit drie of meer verschillende soorten Porcher Sport zijn vervaardigd.

De Ozone Addict, 59 cellen breed en stof van Porcher Sport, schitterend!



R-Tex
Naast de vooral in Duitsland bekende R-Tex vliegerlijnen van Michael Ryll heeft deze vliegeraar in 2006 onder zijn merknaam “R-Tex” ook vliegerstof op de markt gebracht. Het is een aan één zijde gecoat spinnaker nylon met een gewicht van ongeveer 46 gram. De prijs is relatief gunstig, maar de stof is nog dermate kort op de markt, dat er over de geleverde kwaliteit door mij niets zinnigs te zeggen valt.


SealnGlide "coating vloeistof"

Deze “flesjes coating”, kun je eigenlijk niet met een normale, vooraf door de fabrikant aangebrachte, polyurethane of siliconen coating vergelijken. De samenstelling en wijze van aanbrengen is volledig anders en de uiteindelijke uitwerking is ook niet helemaal te vergelijken. De SealnGlide finish wordt op de markt gebracht door Holmenkol in samenwerking met Contender. De laatste is marktleider op het gebied van spinnaker stoffen in de zeilwereld. In beginsel is het op de markt gebracht om achteraf zeilen van Dacron, Mylar, maar ook nylon en polyester spinnakers, te “coaten”. In de vliegerwereld wordt SealnGlide gedistribueerd door PKD.

De stof die je ermee behandeld zal absoluut zeer waterafstotend en vuilwerend worden. De stof zal na behandeling wel geheel anders aanvoelen. De hardheid neemt niet toe, maar wel wordt de stof zeer glad. Je kunt "het nieuwe gevoel" nog het best vergelijken met een siliconen gecoate stof zoals van Gelvenor (die stof wordt in de vliegerwereld alleen niet veel meer gebruikt). Technisch gezien heeft SealnGlide overigens totaal geen overeenkomst met deze siliconencoating.

De gladheid maakt de stof zo goed als onbewerkbaar. Naaien, logo’s of (reparatie-) tape aanbrengen is nauwelijks tot niet meer mogelijk. Dit is een belangrijke reden dat deze, op het oog vrij eenvoudige, techniek bij praktisch geen enkele stof vooraf toegepast wordt. Er zijn maar weinig zeilmakers die er mee willen of kunnen werken.

Als je de stof niet meer hoeft te bewerken en je hebt geen probleem met een totaal ander “gevoel” dan kan het gebruik van dit spul weinig kwaad. Zoals gezegd wordt het in de zeilwereld regelmatig toegepast. Je moet je wel afvragen of het zinvol is. Veel van onze stoffen hebben van zichzelf al een prima coating en zijn vaak ook erg goed water- en vuilafstotend. Bovendien hebben wij, anders dan in de zeilwereld, bij onze vliegers iets minder last van schimmels en algen.

Als je het gaat gebruiken, verwerk het spul dan zorgvuldig volgens de gebruiksaanwijzing. De minuscuul kleine deeltjes (niet voor niets nanotechniek genoemd) zijn niet bedoeld om er mee te sproeien of te verstuiven (dat mag alleen met speciale maskers). De geleerden zijn het er niet helemaal over eens, maar het schijnt niet erg goed voor de gezondheid te zijn. Draag dus in elk geval handschoenen bij het aanbrengen met de spons.


Skytex of New Skytex
Skytex of New Skytex zijn andere benamingen voor Porcher Sport (voorheen Porcher Marine).

Ook de U-turn Nitro is gemaakt van Pocher Sport:



Sofileta
Het Franse concern Sofileta is voornamelijk actief op het gebied van paraglyders. Samen met Porcher Sport, Gelvenor en Toray maakt Sofileta wereldwijd de dienst uit op die markt. Paraglyder merken als Aerodyne en Air Light werken met deze van nylon gemaakte stof. De stof, die erg glad en soepel aanvoelt, is ook wel bekend onder de naam Sofly.
De producent van Wingine maakt naast Porcher Sport ook gebruik van Sofileta voor hun paraglyders. Waarschijnlijk is dat de reden dat er ook Wingine’s zijn die gemaakt zijn van Sofileta.


Teijin
Teijin is een bijzonder grote producent van allerlei synthetische vezels en stoffen, heeft vestigingen over de hele wereld en een personeelsbestand van meer dan 20.000 man. Teijin is de fabrikant van o.a. Icarex en eigenaar van het in Nederland geproduceerde Twaron. Teijin produceert voornamelijk op polyester gebaseerde stoffen. In de kitesurfwereld is Teijin als stof onder de eigen naam zeer bekend en veelvuldig gebruikt door diverse fabrikanten waaronder Takoon en Naish. De grote waterbestendigheid is hiervan de belangrijkste reden. Ook enkele paraglyderfabrikanten hebben in het verleden gewerkt met Teijin (Paratech, Flight Design).


Tyvek
Tyvek is een merknaam van Dupont. Het is een zeer dunne “stof” die in 1955 min of meer bij toeval ontdekt is. Na vele jaren van ontwikkeling is dit materiaal, vervaardigd uit polyethyleen (HPDE), in 1967 in productie genomen. De polyethyleen draden worden d.m.v. van warmte en druk met elkaar verbonden. Alhoewel Tyvek vaak als een bijzonder sterke papiersoort wordt gezien is het dus wel degelijk een synthetisch stof. Het is zeer goed waterafstotend en de UV-bestendigheid is groot. In de vliegerbouw wordt Tyvek bijna uitsluitend gebruikt voor éénlijners.


Toray Industries
Japanse (Tokyo) producent van o.a Chikara. Dit is in Nederland waarschijnlijk het meest gebruikte materiaal voor de zelfbouw van vliegers. De stof is gemaakt van nylon en is dubbelzijdig gecoat dus goed waterafstotend. Chikara is zeer sterk bij een relatief laag gewicht (ongeveer 41 gram). Veel vliegerfabrikanten werken met deze stof. De bekendste is wel Peter Lynn. Onder andere de Rebble, C-Quad, Bomba en Venom zijn gemaakt van Chikara. Ook op de paraglydermarkt is Toray zeer groot. Samen met Porcher Sport, Gelvenor en Sofileta maakt Toray wereldwijd de dienst uit op die markt.
(zie ook Chikara)


Ventex
Ventex wordt ook geproduceerd door Toray en is daarmee de polyester broer van Chikara uit Japan. Hiermee is het met Icarex één van de weinige polyester stoffen op de markt. Vergeleken met Icarex PC-31 is Ventex iets zwaarder (ongeveer 34 gram), gecoat aan één zijde van de stof, iets scheurgevoeliger, maar zo mogelijk heeft Ventex nog minder last van rek dan Icarex. Minimale rek is een belangrijk voordeel van polyester- t.o.v. nylon stoffen.

Ook deze polyesterstof is weinig gevoelig voor vocht. Net als Icarex wordt ook Ventex door veel professionele trickvliegermerken gebruikt. De Revolution is jaren van Ventex gemaakt en HQ maakt nog steeds trick-vliegers met deze stof.
De ripstopvakjes op Ventex zijn rechthoekig (18 x 9 mm). Bij Icarex waren deze vakjes ook rechthoekig, maar tegenwoordig zijn ze vierkant. Deze vakjes ontstaan door de manier van weven (zie Icarex).


Ad Branger, januari 2006